Tagarchief: klimaattraagheid

De klimaatmythes van Frits Bolkestein

temperatuurtrend

Er wordt wel eens gezegd dat politici die tijdens hun actieve loopbaan regelmatig stevige uitspraken doen, op latere leeftijd een stuk milder worden. Dat dat niet altijd opgaat bewijst Frits Bolkestein met een blog bij Elsevier. Hij laat zien dat hij een radicale anti-wetenschapsactivist is geworden. Zijn verhaal is volledig gebaseerd op oeroude, tot op de draad versleten mythes, die maar blijven rondzingen in een bepaald hoekje van het internet. Het soort mythes dat sinds enkele maanden nepnieuws heet.

Laat ik vooropstellen dat het iedereen vrij staat om voor of tegen milieu- en klimaatmaatregelen te pleiten. Maar wie zijn pleidooi volledig ophangt aan drogredenen, verdraaiingen en halve waarheden, wekt vooral de indruk ernstig verlegen te zitten om goede argumenten. Van een door de wol geverfde politicus als Bolkestein zou je iets beters mogen verwachten.

Karakteristiek voor het verhaal van Bolkestein is hoe hij de Club van Rome neer probeert te zetten als een clubje doemdenkers. Een karikaturaal beeld, zoals blijkt uit het artikel uit 1999 van Wout Woltz in het NRC, waar Bolkestein nota bene zelf naar verwijst. Een citaat:

Het was een van de misverstanden die de Club van Rome, door het vroegtijdige lek en een niet zo handig publiciteitsbeleid, zelf opriep. Het hardnekkigste misverstand was vermoedelijk, dat er sprake was van een voorspelling.

Dat was Grenzen aan de Groei niét. Het rapport liet alleen zien, wat een aantal ontwikkelingen in de wereld teweeg zou brengen als er niets zou veranderen. (…) Het veelgehoorde verwijt dat dit programma geen rekening hield met menselijke aanpassing en prijsmechanismen was dan ook niet terecht. Die pretentie had het rapport niet, hoewel de sombere toonzetting een noodlotstemming opriep.

De realiteit is dat de Club van Rome de wereld een spiegel voorhield. En dat heeft effect gehad, want sinds de jaren ‘70 van de vorige eeuw zijn we ons veel meer bewust geworden van de eindigheid van voorraden van grondstoffen, en van de kwetsbaarheid van natuur en milieu. We zijn er dus ook rekening mee gaan houden. De waarschuwingen van de Club van Rome hebben gewerkt. Natuurlijk had men, achteraf bezien, sommige zaken beter aan kunnen pakken. Zoals het publiciteitsbeleid: meer aandacht voor onzekerheden en nuances zou zeker niet slecht zijn geweest. Maar dat kan toch geen reden zijn om nu, 45 jaar later, nog maar eens volledig voorbij te gaan aan al die onzekerheden en nuances?

Iets vergelijkbaars geldt voor de suggestie dat zure regen een paniekverhaal zou zijn dat zomaar uit zichzelf verdwenen is. Niets is minder waar. De waarschuwingen uit de jaren ‘80 zijn serieus genomen door te politiek, waardoor het probleem grotendeels is opgelost. Het Nederlandse beleid is in gang gezet door ministers uit Bolkesteins eigen partij – Winsemius en Nijpels – in kabinetten waar hij zelf deel van uitmaakte.

Het VN-klimaatpanel IPCC wordt ook nog even aangepakt, vanwege een tikfoutje in een rapport van 10 jaar geleden en een (in eerste instantie) wat onhandige reactie daarop van de toenmalige voorzitter Pachauri. Dat Pachauri alweer twee jaar geleden afgetreden is als IPCC-voorzitter is Bolkestein al helemaal ontgaan. En wat te denken van de suggestie dat Pachauri of het IPCC kritische wetenschappers zou straffen voor hun houding? Het IPCC, of welke organisatie dan ook, heeft geen enkele mogelijkheid om zoiets te doen. Als er al eens pogingen zijn gedaan om wetenschappers te straffen of te vervolgen vanwege hun wetenschappelijke opvattingen, dan zijn juist wetenschappers die de mainstream steunen het mikpunt. Vraag het bijvoorbeeld eens aan Michael Mann. De heksenjacht op Mann laat zien uit welke hoek de “politisering van de klimaatwetenschap” werkelijk afkomstig is.

En dan komt zowaar “de hiatus” nog maar een keer voorbij. Op zich klopt de bewering van Bolkestein dat de klimaatwetenschap zegt dat men die periode van relatief weinig opwarming niet heeft geprojecteerd. Maar diezelfde wetenschap zegt daar wel bij dat natuurlijke schommelingen in de temperatuur over een periode van één of enkele decennia weliswaar niet ver vooruit te voorspellen zijn, maar dat dat nog niet betekent dat ze niet worden begrepen. En dat dergelijke schommelingen zeker niet verward moeten worden met de langetermijntrend, die het gevolg is van de stijgende broeikasgasconcentraties. Die langetermijntrend is onverminderd: naar boven. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een feit dat Bolkestein vergeet te vermelden: we hebben inmiddels drie opeenvolgende jaren met een nieuw temperatuurrecord gehad.

De belangrijkste omissie in zijn verhaal is misschien wel dat hij volledig voorbijgaat aan alle traagheden in het systeem. We kunnen het gebruik van fossiele brandstoffen niet van het ene op het andere moment stoppen. Zo’n energietransitie kost jaren, of decennia, en dus is het van groot belang om er op tijd aan te beginnen. En dan zitten er ook nog eens traagheden in het klimaatsysteem zelf. De gevolgen van de huidige emissies worden pas over enkele decennia in hun volle omvang merkbaar. Regeren is vooruitzien. Als dat devies ergens opgaat, dan is het wel met betrekking tot het klimaat. Ook een gepensioneerd politicus zou dat moeten kunnen begrijpen.

Traagheid in het klimaatsysteem

Stel je voor dat je op een groot schip zit dat op een aanvaring afstevent. Wat zou jij doen? Zou je volle kracht vooruit blijven gaan totdat je het object waar je tegenaan dreigt te varen als het ware aan kunt raken? Of zou je proberen om tijdig van koers te veranderen, in de wetenschap dat een dergelijke koersverandering voor zo’n groot schip een veel tijd in beslag neemt?

De traagheid van het schip impliceert dat je op tijd moet handelen om een aanvaring te voorkomen.

Het klimaatsysteem heeft ook een enorme traagheid ingebouwd. En net als bij een groot schip betekent dit dat vroegtijdige actie nodig is als we het verdere verloop van het klimaat willen bijsturen. Deze traagheid is een cruciaal aspect van het klimaatsysteem, zowel wetenschappelijk als maatschappelijk – maar in het maatschappelijk debat is het een zeer ondergewaardeerd en onbekend aspect.

inertia

De traagheid van het klimaatsysteem is als een supertanker: als we koers willen wijzigen moeten we het roer tijdig in de gewenste richting draaien.

Waarom is die traagheid zo belangrijk? Omdat intuïtief veel mensen denken dat zodra we onze CO2 uitstoot sterk hebben gereduceerd (wat we niet hebben gedaan), het probleem dan opgelost zal zijn. Maar dat is niet het geval – bij lange na niet. Zelfs als we de CO2-uitstoot tot nul terugbrengen over een realistische tijdsperiode, dan zal de CO2 concentratie in de atmosfeer – en dus ook de mondiaal gemiddelde temperatuur- nog heel lang hoger blijven dan die van nature zou zijn geweest. Voor vele duizenden jaren, zoals te zien is in onderstaande figuur. De totale hoeveelheid CO2 die we in de loop van een paar honderd jaar de lucht in brengen zal het klimaat en daarmee het leven op deze planeet voor honderdduizenden jaren beïnvloeden. Als we de mate van opwarming waaraan de aarde voor lange tijd gecommitteerd zal zijn willen beperken, dan moeten we de CO2 uitstoot in een zo vroeg mogelijk stadium reduceren. Hoe langer we emissiereductie uitstellen, hoe sterker die emissiereductie dient te zijn om hetzelfde mitigerende effect op lange termijn opwarming van de aarde te hebben.

Daarom is ‘klimaattraagheid’ zo belangrijk.

zickfeld-2013

Gemodelleerde invloed van vier verschillende CO2 emissiescenario’s (panel a) op de CO2 concentratie in de atmosfeer (panel b) en op de oppervlakte temperatuur van de lucht in vergelijking met het jaar 2000 (paneel c). De CO2-concentratie blijft nog zeer lang verhoogd nadat de CO2-uitstoot is gereduceerd, omdat de lange-termijn ‘sinks’ voor CO2 zeer traag opereren (zie bv IPCC FAQ 6.2 voor een uitleg van deze ‘sinks’, zoals bijvoorbeeld reactie met gesteente). Omdat CO2 het infrarood warmteverlies van de aarde belemmert, zal het nog duizenden jaren warmer blijven dan het was voordat de CO2-concentratie steeg. De temperatuur loopt achter op de CO2-concentratie vanwege de tijd die het kost voor de oceanen om op te warmen. Figuur van Zickfeld et al (2013). 

Zoals ik al eerder schreef: Uitstel van mitigatie maatregelen totdat het water ons aan de lippen staat gaat gepaard met een groot risico, omdat veel veranderingen in het klimaat niet of nauwelijks omkeerbaar zijn op een menselijke tijdschaal. Tegen de tijd dat het probleem merkbaar wordt is het slechts het begin, als gevolg van de traagheid in de verschillende systemen (energiesysteem, koolstofcyclus en klimaatsysteem). Het lastige is dus dat degenen die het probleem veroorzaakt hebben in de beste positie zijn om het op te lossen, maar omdat de meest verregaande gevolgen zich pas veel later zullen voltrekken hebben zij de minste prikkel om er iets aan te doen.

Onlangs kwam de klimaattraagheid wat meer in het nieuws dankzij de journalisten Rolf Schuttenhelm and Stephan Okhuijsen (zie bijv ook De Correspondent, NRC, One World, Down to Earth, het kan Wel). Hun centrale punt was dat we in feite maar een gedeelte zien van de opwarming waaraan we het klimaatsysteem gecommitteerd hebben. De oceanen spelen hier in een belangrijke rol: net als een pan water niet meteen aan de kook slaat als we het fornuis aandoen, duurt het een tijdje voor de oceanen om op te warmen. En omdat er heel veel water in de oceanen zit (de gemiddelde diepte is ongeveer 4 km), duurt dat heel erg lang. Daarnaast zal de afkoelende werking van aerosolen (ook wel fijn stof genoemd, wat zonlicht reflecteert) langzaam afnemen is de verwachting, vanwege maatregelen om luchtverontreiniging tegen te gaan. De catch-22 is dat daarmee de tot dan toe gemaskeerde opwarming tevoorschijn komt.

De immense traagheid van het klimaatsysteem en de implicaties daarvan voor verstandig mitigatiebeleid zijn een ontzettend belangrijk, maar vaak onderbelicht aspect van klimaatverandering.

Update: ClimateInteractive heeft een goede simulatie van hoe de traagheid in de praktijk uitwerkt. Door middel van de schuif onder de grafiek kun je verschillende emissiescenarios kiezen. In de grafieken er boven zie je dan het effect daarvan op respectievelijk de CO2 concentratie, de temperatuur, en de zeespiegel, en hoe de respons gedempt wordt. De zeespiegel reageert zo mogelijk nog trager dan de temperatuur op een verandering in de CO2 concentratie, die op haar beurt weer als een slak reageert op een verandering in emissies.

Een Engelstalige versie van deze blog is te vinden op OurChangingClimate.