Pauselijke Encycliek ziet klimaatverandering als ethisch-moreel issue

Met de Encycliek Laudato Si heeft Paus Franciscus klimaatverandering duidelijk als een moreel issue gepresenteerd. En terecht: In de kern gaat de maatschappelijke discussie niet over hockeysticks of over andere details van de wetenschap, maar vooral over ethische vragen en andere aspecten van iemands wereldbeeld. Welke waarde hecht je aan de toekomst in relatie tot het heden? Hoe kunnen we het beste de natuurlijke hulpbronnen, de ‘commons’, verdelen onder de mensen die vandaag leven, en delen met toekomstige generaties? Dit zijn de fundamentele vragen die onder de onenigheid over klimaatverandering verborgen zitten, en die meer expliciet bediscussieerd zouden moeten worden. De encycliek zou daar best eens een belangrijke impuls voor kunnen betekenen.

Mondiaal gemiddelde temperatuur t.o.v. preïndustriele tijdperk vanaf de laatste ijstijd tot het heden, en projecties naar de toekomst toe op basis van vier verschillende emissie scenario’s (RCP’s). Grafiek is samengesteld uit verschillende datasets, analoog aan de ‘wheelchair’ grafiek van Jos. Temperatuurranges voor de drempelwaarde waarbij bepaalde ‘tipping points’ worden bereikt zijn aangegeven in de geel-rode balken. Bron: Schellnhuber, Common Ground, artikel behorend bij zijn presentatie op de Vaticaan persconferentie.

Klimaatverandering wordt gekenmerkt door lange tijdschalen: de opwarming wordt gedempt door de langzame warmte-opname door de oceanen. Een pot met water kookt ook niet meteen als je het fornuis aanzet. Als het klimaat afkoelt heeft die “thermische traagheid” natuurlijk ook een dempende werking. Maar daarnaast wordt de afkoeling ook sterk geremd door traagheid in de koolstofcyclus: CO2 blijft heel lang in verhoogde concentratie aanwezig als gevolg van een emissie-puls zoals de mensheid nu produceert (zie bijv IPCC FAQ 6.2). Daardoor daalt de CO2 concentratie veel langzamer dan zij gestegen is. De afkoeling zal daarom veel langzamer gaan dan de opwarming. Dat zie je ook terug in het geologische verleden: kijk maar naar het PETM of de ijstijdencyclus.

Het gevolg is dat wat we nu doen -of niet doen- het klimaatsysteem decennia, eeuwen, zelfs millennia lang zal beïnvloeden. Het effect van onze (cumulatieve) emissies ontwikkelt zich traag, in elk geval op menselijke tijdschaal, en is dus alleen met een grote vertraging waarneembaar. Ietwat cynisch zou je dus kunnen stellen dat de opwarming van de aarde niet ons probleem is, maar dat van toekomstige generaties. Als je een probleem veroorzaakt zonder dat je daarvan zelf de consequenties hoeft te dragen (of zelfs maar onder ogen hoeft te zien), ben je meestal minder geneigd om het op te lossen. In dat geval komt het voornamelijk neer op de mate waarin je je ethisch verplicht voelt om het probleem te minimaliseren. De ‘tragedy of the commons’ maakt het geheel nog eens extra ingewikkeld.

Armoede is ook een belangrijk thema in de Encycliek. Klimaatverandering heeft een disproportioneel groot effect op arme gebieden. Daarom is emissiereductie vooral voor de arme landen van belang. Maar het cynische is dat de rijke landen juist een veel groter aandeel hebben in het veroorzaken van klimaatverandering. Oftewel, de gevolgen van het probleem worden voor een aanzienlijk deel gedragen door anderen dan die het probleem hebben veroorzaakt. Door Lomborg en anderen van zijn denkschool wordt wel eens beweerd dat beleidsvoorstellen om emissies te reduceren de armoede zullen verergeren. Dat klinkt echter een beetje hol. Andrew Adams zei daarover:

I see a lot of skeptics expressing concern for the effects that climate mitigation policies will have on developing countries but they reject the notion that the developed world should do anything to help bear the costs itself.

De verschillende manieren waarop klimaatverandering en armoede op elkaar ingrijpen en elkaar wederzijds beïnvloeden is uitermate belangrijk om goed in ogenschouw te nemen bij het nadenken over eventuele maatregelen. De optimale manier om hiermee om te gaan is volgens mij om beide issue gelijktijdig aan te pakken in plaats van om de beurt. Een oproep tot het laatste heeft vaak veel weg van een vals dilemma.

Franciscus:

Everything is connected. Concern for the environment thus needs to be joined to a sincere love for our fellow human beings and an unwavering commitment to resolving the problems of society.

Andere bronnen over de Encycliek:

NRC – Paus Franciscus neemt duidelijk stelling tegen klimaatverandering

RealClimate – Brigitte Knopf – Heaven belongs to us all – the new papal encyclical

John Carlos Baez – On care for our common home

Guardian – Eight things we learned from the pope’s climate change encyclical – Adam Vaughan

Carbon Brief – Papal Encyclical: key statements on climate, energy and the environment

Climate Central – Pope’s Encyclical Makes Grade in Climate Science


Update:

Gisteren was ik bij een symposium in Delft over “climate ethics and policy“. Keynote speaker was de Amerikaanse milieu-filosoof Dale Jamieson. Dezelfde soort thema’s als in de Pauselijke Encycliek kwamen ter sprake. Zo zei Jamieson o.a. dat de rijkste 500 miljoen mensen (~7.5% van de wereldbevolking) de helft van de wereld’s CO2 emissies veroorzaken. En hij citeerde een berekening van John Nolt dat de gemiddelde Amerikaan door hun broeikasgasemissies verantwoordelijk is voor de dood of het lijden van 1 tot 2 mensen in de toekomst. Jamieson voegde daar zuinigjes aan toe dat voor Europeanen dat dan ongeveer de helft zou zijn.

Maar wie voelt zich nu een moordenaar als je in de auto stapt of als je de verwarming hoger zet? Wellicht hebben sommigen last van een schuldgevoel omdat onze levensstijl niet zo groen is als die zou kunnen zijn (yep), maar voelen we ons als een moordenaar?!? (nope)

Dat komt, argumenteerde Jamieson, omdat ons moreel kompas niet is afgesteld op dergelijke ver-van-mijn-bed, moeilijk identificeerbare, en niet-opzettelijke acties. Ons moreel besef en onze actiebereidheid wordt vooral getriggered als er een duidelijk aanwijsbare en moedwillige dader en een duidelijk aanwijsbaar slachtoffer is, en als er sprake is van ‘spatial and temporal proximity’. Hij gaf een mooi voorbeeld dat begon met de Amerikaans variant van “Jantje steelt de fiets van Pietje”. Daarbij is het duidelijk dat Jantje iets fout doet. Foei, Jantje! Maar als we dit voorbeeld langzaam veranderen door er elementen in te bouwen waardoor de dader en slachtoffer minder identificeerbaar zijn, en er geen sprake is van opzettelijk handelen, en er een lange tijd zit tussen oorzaak en gevolg, dan vinden we het gedrag ethisch gezien veel minder problematisch:

  1. Jack steals Jill’s bicycle.
  2. Jack is one of an unacquainted group of strangers who each, acting independently, take one part of Jill’s bicycle, resulting in a complete theft of the bicycle.
  3. Jack takes one different part from a large number of different bicycles, including one from Jill’s.
  4. Jack and Jill live on different continents.  Jack purchases a used bicycle in his home country without knowledge that the bicycle was stolen from Jill in her country.
  5. Jack lives many centuries before Jill, and consumes materials that are essential to bicycle manufacturing.  As a result, it will not be possible for Jill to have a bicycle.
  6. Acting independently, Jack and a large number of unacquainted people set in motion a chain of events that causes a large number of future people who will live in another part of the world, from ever having bicycles.

Volgens Jamieson heeft klimaatverandering dezelfde soort karakteristieken als het zesde voorbeeld hierboven:

We tend not to conceptualize [climate change] as a moral problem because it is not accompanied by the characteristics of a paradigm moral problem. Climate change is not a matter of a clearly identifiable individual acting intentionally so as to inflict an identifiable harm on another identifiable individual, closely related in time and space. Because we tend not to see climate change as a moral problem, it does not motivate us to act with the urgency characteristic of our responses to moral challenges.

Weer even terug naar de Encycliek: in dit interview op Fox News (!) beargumenteert Kardinaal Donald Wuerl heel zuiver  en rustig dat klimaatverandering eerst en vooral een moreel issue is (h/t Hans Custers). Prachtig ook om te zien hoe hij met verschillende ‘talking points’ omgaat en de zeer populistische commentator Rush Limbaugh op z’n nummer zet (4:10).

21 Reacties op “Pauselijke Encycliek ziet klimaatverandering als ethisch-moreel issue

  1. G.J. Smeets

    Bart,
    Helemaal akkoord.
    “Dit zijn de fundamentele vragen die onder de onenigheid over klimaatverandering verborgen zitten, en die meer expliciet bediscussieerd zouden moeten worden. De encycliek zou daar best eens een belangrijke impuls voor kunnen betekenen.”

    Het bizarre verloop van de gedachtenwisseling op Luttikhuis’s NRC-blogstuk over deze encykliek geeft echter weinig hoop. Welhaast iedereen aldaar weigert op de thematiek in te gaan. Het is beschamend, ik kan er geen ander woord voor vinden en ironischerwijs illustreert het datgene waartegen de encykliek fulmineert.
    Zelf heb ik er voldoende over gezegd in mijn gastblogstukken. Wellicht dat ik in tweede instantie terug kom op de inhoud van je prima blogstuk.

  2. Hoi Bart,

    Een heldere en beknopte samenvatting van de moreel-ethische vraagstukken die Paus Franciscus — overigens niet als eerste — op de agenda zet. Hij plaatst het terecht binnen de geloofsbeleving en in het ethisch kader zoals dat voor rooms-katholieken geldt.

    @Goff

    Je hebt gelijk dat de reacties onder het blogstuk van Paul Luttikhuis over deze encycliek volslagen bizar zijn. De retorische tactiek die je daar in werking ziet is die van de ‘denial talking points’:

    1) zoek een-of-ander zijdelings detail dat ergens in de verte te maken heeft met het onderwerp (of in het geheel niet, zoals bosbranden);

    2) ga dit ‘talking point’ — dikwijls tot op de draad versleten en al héél lang beantwoord in wetenschappelijke kring — uitmelken om de aandacht af te leiden van het werkelijke issue. Vaak gaat dit gepaard met wezenloos geneuzel over het verschil in interpretatie van woordjes, zoals het zogenaamd hoogst interessante onderscheid tussen ‘aanzienlijk’ en ‘grotendeels’.

    3) probeer via het irrelevante talking point de indruk te wekken bij de lezer dat ‘”men er nog lang niet uit is!”, en “het toch allemaal best wel heel ingewikkeld is!”.

    Deze talking points, om de aandacht af te leiden van de werkelijke issues, staan dikwijls al kant-en-klaar op pseudosceptische blogjes zoals WUWT en Notrickszone. De gebruiker hoeft dan deze talking points niet eens meer zelf te verzinnen maar kan de voorgebakken kletskoek met kopieer-en-plak direct in een willekeurige discussie plaatsen.

    Alles wat de ‘klimaatscepticus’ hoeft te doen is Ctrl-C/Ctrl-V.

  3. Hans Custers

    Goff, Bob,

    Toe nu toe heb ik aan de verleiding kunnen weerstaan om al dat gedoe op het NRC blog te beantwoorden met een serie citaten van de Cornwall Alliance… Ik probeer dat dapper vol te houden,

    Op Youtube kwam ik een interview tegen met een Amerikaanse kardinaal op Fox News. Mooie antwoorden op het obligate gezwam. En blijkbaar durft de interviewer een kardinaal niet onbeschoft de mond te snoeren, zoals dat bij Fox News gebruikelijk is.

    Je zou er nog bijna katholiek van worden…

  4. Lennart van der Linde

    Bart, dank voor die figuur van Schellnhuber, die in een enkel beeld heel sterk laat zien in welke situatie we ons bevinden en wat er bij de diverse scenario’s op het spel staat.

  5. G.J. Smeets

    Hans,
    “Je zou er nog bijna katholiek van worden…”
    Dat hoeft niet, je bent het zonder dat je het beseft. Er bestaat zoiets als ‘anonieme katholiek.” Als grasduinende student, dat kon toen nog, volgde ik de technische en voortreffelijke colleges ‘hermeneutiek’ (= tekst interpreteren) bij de roemruchte katholieke theoloog Edward Schillebeeckx. Daar leerde ik die 19e eeuwse term kennen en die betekende: zwartjes in Afrika, bruintjes in Indonesië en geeltjes in Azië zijn christenen zonder dat ze het beseffen. Een missionaris truc, kortom, en die door Schillebeecks kurkdroog werd gefileerd.

    Inderdaad, de kardinaal in het filmpje laat zich de kaas niet van het brood eten.

  6. G.J. Smeets

    Bart, Bob

    het blogstuk stelt:
    “De verschillende manieren waarop klimaatverandering en armoede op elkaar ingrijpen en elkaar wederzijds beïnvloeden is uitermate belangrijk om goed in ogenschouw te nemen bij het nadenken over eventuele maatregelen. De optimale manier om hiermee om te gaan is volgens mij om beide issue gelijktijdig aan te pakken in plaats van om de beurt.”

    Mijns inziens is een voorbeeld van die gelijktijdige aanpak ‘beprijzen van CO2’ als alternatief voor de strategie van de ‘carbon credits’-handel. De encykliek stelt dan ook vraagtekens bij genoemde handel:

    “…it may simply become a ploy which per­mits maintaining the excessive consumption of some countries and sectors.”

    Bob, je hebt het recentelijk expliciet gehad over de CO2 beprijzing als voorwaarde voor gelijke markt-kansen van duurzame energie; mijn vraag is of je bezwaren, in termen van rechtvaardige verdeling, ziet in de strategie van de CO2 beprijzing. Ikzelf zie ze niet maar misschien zie ik iets over het hoofd?

  7. De wetenschap is volgens mij klaar. Wat rest is het communiceren van de wetenschap naar de bevolking toe. Een taak waar nu veel energie ingestopt moet worden! De hulp die de paus ons daar bij geeft met deze encycliek is ivm Parijs goed getimed en zeer welkom.

  8. Hi Goff,

    … mijn vraag is of je bezwaren, in termen van rechtvaardige verdeling, ziet in de strategie van de CO2 beprijzing.

    Even in het kort: dat zal ervan afhangen hoe de beprijzing van CO2-emissies doorgevoerd wordt. Waar de deskundigen (waaronder William Nordhaus, Lord Stern, en ja, ook Richard Tol) op wijzen is dat het zo dicht mogelijk bij de bron dient plaats te vinden — daar waar men werkelijk keuzes kan maken t.a.v. de wijze van energie-opwekking en industriële productie.

    Een voorstel van Jim Hansen is om de opbrengsten van een carbon-tax (het beprijzen van de CO2-emissies) één-op-één uit te keren aan de burger. Hansen stelde zich zelfs een jaarlijkse cheque voor waarmee deze opbrengsten gelijk verdeeld worden per hoofd van de bevolking, ongeacht leeftijd of inkomen. Een dergelijke aanpak zou neutraal zijn voor de staatskas: die wint of verliest er niets mee.

    Een alternatief is om het beprijzen van de CO2-emissies direct in de algemene middelen, de staatskas, te laten vloeien en in ruil daarvoor de inkomstenbelasting aanzienlijk te verlagen. Eigenlijk lijkt me dat beter, want dan verschuift er wat belastingdruk van de burger naar de ‘corporate entities’ en hun aandeelhouders. Arbeid wordt dan goedkoper en vervuilen duurder.

    Er zijn wel meer aspecten aan CO2-beprijzing als je het bekijkt vanuit de invalshoek van een rechtvaardige verdeling:

    – ontwikkelingslanden;
    – hetzelfde tarief, ongeacht de in het verleden opbouwde ‘carbon debt’ door rijke landen die eerder geprofiteerd hebben van een tijd waarin er gratis CO2 in de dampkring gedumpt kon worden?
    – hoe ga je om met in het verleden gekregen/gekochte emissiecertificaten?

    Landen als het United Kingdom en Zweden hebben ervoor gekozen om nu al een eigen carbon-tax in te voeren, gewoon náást de Europese ETS emissiehandel. Deze regelingen in de UK en Zweden kennen wel nogal wat uitzonderingen voor de zware industrie… (in Zweden betaalt die de helft van het tarief in andere sectoren)

  9. Bob, mijn mening is ook dat een fixed carbon tax zoals Jim Hansen die voorsteld best Europees opgezet kan worden. Ik noem het plan-B (plan-A is via de COP’s). Zie ook mijn blogposts.

    http://globalwarmingguide.info/a-plan-b-for-the-climate/
    http://globalwarmingguide.info/plan-b-for-the-climate-ii/

    Indien verwezenlijkt zal er geen enkele industrie gevrijwaard worden.

  10. Ik heb een update bij de blog geplaatst, n.a.v. een symposium bij de TU Delft gisteren over “climate ethics and policy”. De filosoof Dale Jamieson had wel wat goede dingen te zeggen over de ethische aspecten van klimaatverandering, en waarom die zo lastig zijn voor het typische morele kompas van de meeste mensen.

    @Leo: Als wetenschapper kan ik het niet eens zijn met je stelling dat de wetenschap klaar is. Maar waarschijnlijk bedoel je dat de rode lijn van wat er met het klimaat gebeurt en waarom, en wat dat betekent voor de mensheid nu en in de toekomst, dat dat afdoende bekend is om er in ieder geval stevig beleid op te zetten om erger te voorkomen. Daar kan ik zeker in meegaan. Maar er zijn natuurlijk ontieglijk veel zaken aan het klimaat en de veranderingen daarin waarnaar nog heel actief onderzoek wordt gedaan, en terecht. Oftewel een onderscheid tussen de (relatief bekende) grote lijnen en de (slechts zeer ten dele bekende) details lijkt me belangrijk om die stelling ietwat te relativeren.

  11. @Bart, inderdaad. Wat ik bedoel is dat er nu genoeg wetenschappelijk bewijs is om keihard aan de gang te gaan. Nu nog meer bewijs verzamelen om dat laatste clubje eeuwig ontkennende twijfelaars te overtuigen lijkt me volstrekt zinloos. Steek je energie in het overtuigen van het grote publiek en de politiek (PR). Het echte klimaatonderzoek moet natuurlijk doorgaan.

    Zoals die kardinaal dat overigens deed is precies zoals het moet, je eigen verhaal vertellen.

    Mijn laatste aanpak is om het hele verhaal sterk te vereenvoudigen. Daar zijn wetenschappers dacht ik wat minder goed in.🙂
    http://globalwarmingguide.info/download/OpwarmingAardeHoofdlijnen.pdf

  12. Leo, wetenschap heeft niet tot doel om mensen te overtuigen, maar om er achter te komen hoe de wereld om ons heen (en in onszelf) werkt. Maar inderdaad, qua wetenschapscommunicatie richten wij ons op dit blog veel meer tot het (bovenmatig) geinteresseerde deel vh brede publiek en niet specifiek tot skeptici.

  13. Pingback: Pauselijke Encycliek ziet klimaatverandering als ethisch-moreel issue - Sargasso

  14. Hans Custers

    Zal ik Jon Stewart er maar weer ’s bijhalen?

    http://thedailyshow.cc.com/videos/4iq5sj/popeular-science

    Hij heeft het “frame” gevonden om de Republikeinen te overtuigen van de noodzaak van klimaatbeleid: “Taking a stand for preserving traditional sea levels.”

  15. G.J. Smeets

    Bart,
    dank voor je update n.a.v. het symposium, i.h.b. de referentie aan milieu-filosoof Dale Jamieson. Het concept ‘paradigm moral problem’ is me bepaald niet onbekend, de term is echter nieuw voor me. Reden om eens verder te duiken in diens werk.

    Wat me intrigeert is het volgende, en ik citeer je:
    “…ons moreel kompas niet is afgesteld op dergelijke ver-van-mijn-bed, moeilijk identificeerbare, en niet-opzettelijke acties. Ons moreel besef en onze actiebereidheid wordt vooral getriggered als er een duidelijk aanwijsbare en moedwillige dader en een duidelijk aanwijsbaar slachtoffer is, en als er sprake is van ‘spatial and temporal proximity’. ”

    Daar plaats ik een vette opmerking bij. Ik kan je verzekeren dat mijn persoonlijke morele kompas wel degelijk is afgesteld op ‘ver-van-mijn-bed, moeilijk identificeerbare en niet opzettelijke acties’. En ik ben uiteraard niet de enige. Het zou me niks verbazen als een van de factoren die de warmist scheiden van de pseudo/ontkenner precies het morele kompas is dat bij de een een groter bereik heeft dan bij de ander.

  16. Goff,

    Inderdaad, het lijkt mij dat verschillende zienswijzen over klimaatverandering voor een gedeelte zijn terug te voeren op een verschillend afgesteld moreel kompas (met name wat toekomstige generaties betreft), en daarnaast ook op verschillende zienswijzen in bijv risicoperceptie, wereldbeeld, en andere zaken. Dus ik ben het eens met jouw laatste opmerking.

    Daarnaast denk ik dat Jamieson wel degelijk gelijk heeft dat “moral outrage” -bij de meeste mensen; wellicht vorm jij een uitzondering- vooral getriggered wordt “door een duidelijk aanwijsbare en moedwillige dader en een duidelijk aanwijsbaar slachtoffer is, en als er sprake is van ‘spatial and temporal proximity’.” Hij noemde het voorbeeld dat verhalen over duizenden doden in het niet vallen (in termen van “moral outrage” en actiebereidheid) in vergelijking met een verhaal over 1 klein meisje dat de dood heeft gevonden in dezelfde tragedie.

  17. Hi Bart,

    Deze opmerking lijkt me zeker waar:

    Daarnaast denk ik dat Jamieson wel degelijk gelijk heeft dat “moral outrage” -bij de meeste mensen; wellicht vorm jij een uitzondering- vooral getriggered wordt “door een duidelijk aanwijsbare en moedwillige dader en een duidelijk aanwijsbaar slachtoffer is, en als er sprake is van ‘spatial and temporal proximity’.”

    Je ziet het ook in de literatuur, films, tv en andere cultuuruitingen die appelleren aan ‘moral outrage’ bij de lezer of de kijker. Abstracte verhalen over grote aantallen slachtoffers worden invoelbaar gemaakt door het lijden van één of enkele personen er uit te lichten en hun persoonlijke geschiedenis te vertellen. Dan is identificatie met het slachtoffer mogelijk.

    Voorbeelden zijn ‘Schindler’s List’ van Spielberg, ‘The Pianist’ van Polanski, het dagboek van Anne Frank en de serie Gezichten van Vrijheid met onderduikverhalen uit de tweede wereldoorlog die recent nog op televisie is uitgezonden.

    De ‘moral outrage’ wordt niet alleen gewekt door de persoonlijke band met het slachtoffer maar ook doordat er “een duidelijk aanwijsbare en moedwillige dader” is: Adolf Hitler, of de Duitsers in de tweede wereldoorlog. Of een-of-andere griezelige seriemoordenaar in een willekeurige detective-serie zoals die avond aan avond op TV worden vertoond — het laat zien hoe er geappelleerd kan worden aan morele ‘schemata’ die in de mens aanwezig zijn. De literatuur, kunst, films en tv-series staan er bol van.

  18. Hans Custers

    Ik vraag me af of die link tussen “moral outrage” en “een duidelijk aanwijsbare en moedwillige dader” geen twee kanten kan hebben. Enerzijds lijkt de manier waarop de maatschappij omgaat met iets als terrorisme (dat in het vrije westen veel en veel minder slachtoffers eist dan bijvoorbeeld het verkeer) mij wel een duidelijke aanwijzing dat zo’n aanwijsbare en moedwillige dader inderdaad een grote rol speelt bij de verontwaardiging.

    Andersom heb ik ook de indruk dat we, de maatschappij, wanneer er sprake is van grote verontwaardiging, ook sterk de neiging hebben om op zoek te gaan naar een duidelijk aanwijsbare dader. Het onderscheid tussen schuld en verantwoordelijkheid vervaagt dan vaak.

    Zou het kunnen dat veel mensen bij morele kwesties sterk geneigd zijn in termen van schuld en onschuld te denken? Als het onderscheid tussen schuld en verantwoordelijkheid vervaagt, kan het ontwijken van een schuldgevoel leiden tot het weglopen voor verantwoordelijkheid. Ik heb de indruk dat dat in elk geval bij sommigen een rol speelt.

    De wrange ironie is dat langdurig weglopen voor verantwoordelijkheid uiteindelijk beschouwd kan worden als schuldig verzuim.

  19. G.J. Smeets

    Bart, Bob
    uiteraard wordt verontwaardiging en dus actie-bereidheid gemobiliseerd als het gevaar / kwaad een identificeerbare oorzaak heeft en de gedupeerde een konkreet gezicht. Daarom is de encykliek retorisch gezien ‘slim’ opgezet. Zoals Paul Luttikhuis in zijn blogstuk erover terecht zegt: Franciscus maakt van de abstracte kwestie klimaatverandering een konkreet verdelingsvraagstuk.
    Daarbij maakt hij een interessante manoeuvre met het onderscheid tussen moraliteit en ethiek. De encykliek hekelt *expliciet* de moraliteit van consumisme en technologisch reductionisme. En *impliciet* legt hij daarmee de lezer zijn christelijke ethische duimschroef aan: waar sta je met je naastenliefde in het verdelingsvraagstuk?

    Los daarvan een gedachte terzijde over het verschil tussen moraliteit en ethiek. Dat verschil is wezenlijk en speelt m.i. een belangrijke maar onderschatte rol in het klimaat debat. Zeer kort door de bocht gezegd gaat ethiek over het alternatief ja / nee, goed / fout, 0 of 1. Terwijl moraliteit zich op het eindeloze traject van 0 tot 9 bevindt waar iedereen naar hartelust kan en moet calculeren.
    In de discussies met pseudo’s en ontkenners speelt dit onderscheid wat mij betreft een pregnante rol. Persistente ontkenners / pseudo’s als proto-types Zuidema en Labohm zijn ondubbelzinnig gedekt door de wet op vrije meningsuiting: ze zitten ethisch goed en niet fout. Moreel gezien is er ook niks op aan te merken want ze volgen hun specifieke emotionele / ideologische calculaties tussen 0 en 9, zoals ook ik de mijne volg. Waar ze ethisch fout gaan is de volharding in *aangetoonde* verdraaiing der feiten. En het kan m.i. niet genoeg gememoreerd worden in het debat met die lui: dat ze willens en wetens de feiten verdraaien.

  20. G.J. Smeets

    Hans,
    ik volg je redenering en hier een paar opmerkingen erbij:
    – er is een *fundamenteel* verschil tussen schuldgevoel en verantwoordelijksgevoel. Dat is het verschil tussen ethiek en moraliteit waar ik het in mijn reactie op Bart & Bob hierboven over heb.
    – de encykliek die hier ter sprake is maakt van dat onderscheid zeer strategisch gebruik: verantwoordelijkheid is een kwestie van moraliteit, ethiek is een schuldkwestie.
    – je stelt dat: “…langdurig weglopen voor verantwoordelijkheid uiteindelijk beschouwd kan worden als schuldig verzuim.” Zo is het maar net en dat is precies de ethische duimschroef die de encykliek de lezer aanlegt.

  21. Hans, het verschil tussen een aanwijsbare dader en dat we allemaal iets verkeerds doen, doet er mensen toe denken ze niks verkeerds doen. Immers, je moet meedoen in de maatschappij! En uit de pas lopen is voor velen ondenkbaar. Mensen hebben het druk, druk, druk en vinden andere dingen belangrijker. Mensen zijn ook gebrainwashed door alle reclame’s en alle schrikverhalen dat als de economie een procent achter uit hobbelt dat er een ramp ontstaat. Iemand heeft dat onlangs nog economisme genoemd.

    De politiek doet wat het volk wil (geld naar de rijkere of naar de armere) en het volk kijkt met een schuchter blikje terug naar de politiek om iets aan het klimaat te doen, maar alleen met de eis dat het geen financiële consequenties moeten zijn. Dat laatste pikt de politiek op en vervolgens gebeurt er helemaal niks. Pad stelling! Gelukkig is daar dan de paus, en dat is voor ons groot nieuws. Maar wie luistert er tegenwoordig nog naar de paus? Ik ken ze persoonlijk niet, maar ik hoop dat ze er wel zijn.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s